بر اساس گزارشهای میدانی ترنجی از شهر مشهد، در ساعت ۱۰:۳۰ صبح سهشنبه ۷ بهمن ۱۴۰۴، دسترسی به اینترنت بینالملل روی اپراتورهای موبایل همراه اول و ایرانسل به روال قبل بازگشته است. این تحول مهم پس از دورۀ ۲۰ روزه اختلالات سراسری از شامگاه پنجشنبه ۱۸ دی ۱۴۰۴ رخ داده است.
مشخصات اتصال فعلی:
-
محدودۀ جغرافیایی تأییدشده: ابتدا در شهر مشهد گزارش شده
-
اپراتورهای فعال: همراه اول و ایرانسل (موبایل)
-
زمان آغاز: حدود ساعت ۱۰:۳۰ صبح سهشنبه ۷ بهمن
-
وضعیت اینترنت ثابت: بر اساس گزارشها، همچنان محدودیتهای جدی وجود دارد
ویژگیهای اتصال کنونی اینترنت بین الملل به ایران
وضعیت فعلی دسترسی به اینترنت بینالملل در ایران دارای سه ویژگی اصلی است که نشاندهنده تغییر قابل توجهی نسبت به شرایط عادی پیش از قطعی گسترده است.
ماهیت گزینشی و کنترلشده دسترسی
دسترسی کنونی به اینترنت بینالملل به شدت انتخابی و محدود است. کاربران عمدتاً میتوانند تنها به تعدادی از پلتفرمها و وبسایتهای از پیش تعیینشده که معمولاً در دسته “لیست سفید” قرار دارند، مانند ویکیپدیا و برخی رسانههای خبری خارجی خاص، متصل شوند. این رویکرد، تغییر مهمی در سیاست فیلترینگ را نشان میدهد. بر اساس گزارشهای منتشرشده، یک سیستم طبقهبندی ۸ سطحی برای تنظیم دسترسی کاربران طراحی شده است و وضعیت فعلی مطابق با سطح دوم این سیستم ارزیابی میشود که امکان دسترسی محدود و کنترلشده را فراهم میکند.
کاهش محسوس کیفیت و سرعت ارتباط
با وجود برقراری اتصال، کیفیت و سرعت اینترنت بینالملل به طور قابل توجهی پایینتر از استانداردهای معمول است. این افت کیفیت میتواند ناشی از عوامل مختلفی باشد؛ از جمله اعمال محدودیتهای فنی عمدی بر پهنای باند بینالملل، فشار ترافیکی ناشی از هجوم همزمان کاربران برای تست اتصال، و همچنین نیاز به زمان برای بازیابی کامل زیرساختهای فنی که ممکن است در طول دوره قطعی طولانیمدت آسیب دیده باشند. این کاهش سرعت، استفاده از خدمات مبتنی بر پهنای باند بالا مانند محتوای چندرسانهای، تماسهای ویدیویی و حتی بارگذاری صفحات وب پیچیده را با چالش مواجه کرده است.
توزیع ناعادلانه و نامتوازن دسترسی
یکی از بارزترین جنبههای وضعیت کنونی، توزیع نابرابر دسترسی در میان کاربران است. این نابرابری در چند محور خود را نشان میدهد. نخست، برخلاف روال معمول گذشته که در آن ابتدا اینترنت ثابت (مانند ADSL و فیبر نوری) بازیابی میشد، این بار اولویت با اپراتورهای تلفن همراه بوده است. دوم، کاربران اپراتورهای مجازی موبایل و برخی ارائهدهندگان کوچکتر خدمات اینترنت ثابت، در مقایسه با مشترکین اپراتورهای اصلی، با محدودیتهای بیشتری روبرو هستند. سوم، به نظر میرسد کیفیت و حتی امکان دسترسی در شهرها و مناطق مختلف کشور یکسان نیست، به طوری که برخی گزارشها از دسترسی بهتر در مراکز استانها نسبت به شهرهای کوچکتر و مناطق حاشیهای حکایت دارند. این الگوی نابرابر دسترسی، نه تنها شکاف دیجیتالی موجود در کشور را عمیقتر کرده، بلکه نگرانیهایی را در مورد شکلگیری یک “طبقهبندی اجتماعی جدید” مبتنی بر میزان دسترسی به اطلاعات برانگیخته است. در این شرایط، کاربرانی که به ابزارها و دانش فنی بیشتری دسترسی دارند، بهتر میتوانند محدودیتها را دور بزنند، در حالی که دیگران با انزوای اطلاعاتی فزایندهای مواجه میشوند. در جمعبندی، ویژگیهای فعلی اتصال اینترنت بینالملل در ایران حاکی از آن است که با یک “بازگشت تدریجی، کنترلشده و مشروط” به شبکه جهانی اطلاعات روبرو هستیم، نه یک بازیابی کامل و بیقید و شرط. این رویکرد جدید میتواند تأثیرات عمیق و پایداری بر اقتصاد دیجیتال، ارتباطات اجتماعی و فضای فرهنگی-اطلاعاتی کشور داشته باشد.
تحلیل کارشناسان در خصوص بازگشت اینترنت بین الملل به ایران
بررسیهای کارشناسی پیرامون بازگشت محدود اینترنت بینالملل در ایران، ابعاد پیچیده فنی و سیاسی را آشکار میسازد. تحلیلگران بر این باورند که آنچه به عنوان “بازگشت اینترنت” توصیف میشود، در واقع نشانگر تحول عمیقتری در زیرساخت ارتباطی و سیاستگذاری فضای مجازی کشور است.
تغییر احتمالی ساختار فیلترینگ
شواهد فنی و الگوی دسترسی کنونی حاکی از آن است که احتمالاً شاهد تغییر بنیادین در سیستم فیلترینگ هستیم. به جای مدل سنتی “بلکلیست” که در آن سایتهای خاصی مسدود میشدند و بقیه قابل دسترس بودند، به نظر میرسد سیستم به سمت مدل “وایتلیست” در حال حرکت است. در این مدل، تنها سایتها و سرویسهای از پیش تأییدشده قابل دسترسی هستند و تمامی ارتباطات دیگر بهصورت پیشفرض مسدود میباشند. این معماری که در ادبیات شبکه به “Default-Deny Network” شهرت دارد، امکان کنترل دقیقتر و جامعتری را در اختیار مسئولان قرار میدهد. این تغییر، اگر به صورت دائمی مستقر شود، میتواند تحولی ساختاری در نحوه تعامل کاربران ایرانی با فضای مجازی جهانی ایجاد کند.
دسترسی طبقاتی و کنترل اجتماعی
الگوی توزیع نامتوازن پهنای باند و دسترسی متفاوت کاربران، احتمالاً نشاندهنده اهداف چندلایه در مدیریت فضای مجازی است. نخست، این وضعیت میتواند بخشی از آزمایش سیستمهای کنترل جدید باشد که در آن کارایی و مقاومت روشهای نوین فیلترینگ در مقیاس واقعی سنجیده میشود. دوم، ایجاد تمایز سیستماتیک بین گروههای مختلف کاربران میتواند به سیاستگذاری هدفمند در حوزه دسترسی اطلاعات منجر شود. سوم، این الگو ابزاری برای مدیریت فشار اجتماعی از طریق تنظیم گزینشی جریان اطلاعات فراهم میآورد. در این مدل، امکان تنظیم سطح دسترسی بر اساس متغیرهای مختلفی مانند موقعیت جغرافیایی، نوع سرویسگیرنده، یا حتی طبقهبندی کاربران وجود دارد.
آزمایش فنی مرحلهای
قطع و وصلهای مکرر اینترنت در روزهای اخیر، که با الگوهای قبلی متفاوت به نظر میرسد، احتمالاً بخشی از یک فرآیند آزمایش فنی مرحلهای است. این آزمایشها ممکن است با چند هدف دنبال شوند: تست مقاومت و کارایی سیستمهای فیلترینگ جدید در شرایط واقعی، بررسی ظرفیت شبکه و زیرساختها تحت بار ترافیکی سنگین، و آمادهسازی تدریجی برای استقرار یک سیستم کنترل دائمی و پایدار. این رویکرد مرحلهای به مسئولان فنی این امکان را میدهد که مشکلات احتمالی را شناسایی و برطرف کنند، واکنش کاربران را بسنجند، و در نهایت سیستم نهایی را با اطمینان بیشتری عملیاتی نمایند. در مجموع، تحلیل کارشناسان نشان میدهد که بازگشت اینترنت بینالملل در ایران، فراتر از یک بازیابی ساده خدمات، نشانگر تحول مهمی در زیرساخت فنی و سیاستگذاری ارتباطی کشور است. این تغییرات میتوانند تأثیرات بلندمدت و عمیقی بر اقتصاد دیجیتال، ارتباطات اجتماعی، و فضای اطلاعاتی ایران داشته باشند.
واکنش مسئولان درباره بازگشت اینترنت بین الملل به ایران
در این بخش، موضعگیری رسمی مقامات و تناقضات احتمالی بین گفتهها و واقعیتهای میدانی بررسی میشود.
وزیر ارتباطات، سید ستار هاشمی، بهطور رسمی بازگشت اینترنت بینالملل را تأیید و اعلام کرده است: “ارتباطات از دیروز شروع شده است و به مسیر عادی برگشتند.” تحلیل کلیدی این اظهارات نشان میدهد:
-
تأیید رسمی بازگشت اتصال: این بیانیه، نخستین تأیید رسمی از سوی یک مقام ارشد دولتی مبنی بر پایان یافتن محدودیت گسترده اینترنت بینالملل است. این امر، از دیدگاه حقوقی و رسانهای اهمیت دارد، چرا که مسئولیتپذیری در قبال وضعیت ایجادشده را نشان میدهد.
-
برآورد اقتصادی خسارات: وزیر ارتباطات با اعلام خسارت روزانۀ حدود پنج همت (پنج هزار میلیارد تومان)، برای نخستین بار رقم رسمی از هزینههای کلان اقتصادی این قطعی را ارائه داده است. این برآورد، بحثهای کارشناسی درباره تأثیر منفی اختلالات اینترنتی بر اقتصاد دیجیتال و تولید ناخالص داخلی را تقویت میکند.
-
رد توجیهات فنی: هاشمی صراحتاً عدم پذیرش توجیهات فنی برای تأخیر در بازگشت اتصال را مطرح کرده است. این بیان بهصورت ضمنی نشان میدهد که علت اصلی قطعی و تأخیر در رفع آن، عوامل غیرفنی (احتمالاً امنیتی، سیاسی یا سیاستهای کلان) بوده است.
-
اشاره به سیاستهای کلان: تأکید بر اینکه تصمیمگیریها بر اساس سیاستهای راهبردی کشور اتخاذ شده، گویای آن است که این محدودیتها
پیامدهای اقتصادی و اجتماعی بازگشت اینترنت بین الملل به ایران
این بخش به بررسی آثار بازگشت محدود اینترنت بینالملل در سه حوزه اصلی اقتصادی، اجتماعی و سیاسی میپردازد.
الف) پیامدهای اقتصادی
پیامدهای اقتصادی بازگشت اینترنت بهطور عمده بر فعالیتهای مالی و تجاری متمرکز است. با وصل شدن نسبی اینترنت، فشار بر کسبوکارهای آنلاین و استارتآپها کاهش یافته و بازارهای مالی و تجارت الکترونیک امکان فعالیت مجدد یافتهاند. هرچند خسارات ناشی از ۲۰ روز قطعی کامل همچنان پابرجاست و نیاز مداوم به ابزارهای عبور از محدودیت، هزینههای اضافی قابل توجهی را به خانوارها و بنگاههای اقتصادی تحمیل میکند.
ب) پیامدهای اجتماعی
در حوزه اجتماعی، بازگشت اینترنت امکان ارتباط مجدد با منابع اطلاعاتی جهانی را فراهم ساخته و از فشار روانی ناشی از انزوای دیجیتال میکاهد. با این حال، بیثباتی در خدمات دیجیتال تأثیر منفی بر اعتماد عمومی گذاشته و شکاف دیجیتالی بین کاربران با دسترسی کامل و محدود را عمیقتر کرده است.
ج) پیامدهای سیاسی
از منظر سیاسی، این وضعیت امکان کنترل گزینشی محتوای در دسترس را افزایش داده و به ابزاری برای تنظیم سطح دسترسی در شرایط مختلف تبدیل شده است. همچنین این شرایط بر تصویر بینالمللی ایران در زمینه آزادی دسترسی به اطلاعات تأثیرگذار بوده است.
چشمانداز آینده وضعیت اینترنت در ایران
در این بخش سه سناریوی ممکن برای آینده دسترسی به اینترنت بینالملل در ایران ارائه میشود.
سناریوی خوشبینانه
در این حالت شاهد تثبیت تدریجی اتصال، گسترش آن به تمام کاربران و مناطق، بهبود مستمر سرعت و کیفیت دسترسی و بازگشت نسبی به وضعیت پیش از قطعی سراسری خواهیم بود.
سناریوی محتمل
این سناریو پیشبینی میکند که سیستم دسترسی گزینشی و کنترلشده تداوم یافته، تمایز بین اینترنت موبایل و ثابت حفظ شود و سیستم وایتلیست به عنوان مدل دائمی فیلترینگ استقرار یابد.
سناریوی بدبینانه
در بدبینانهترین حالت، امکان بازگشت محدودیتها در صورت تشدید تنشهای اجتماعی یا سیاسی وجود دارد. همچنین ممکن است شاهد تثبیت سیستم چندلایه دسترسی با سطوح مختلف برای گروههای متفاوت و افزایش هزینههای دسترسی به اینترنت کامل باشیم.
توصیههای مهم برای کاربران در خصوص اتصال مجدد اینترنت بین الملل
برای بهینهسازی استفاده از اینترنت در شرایط کنونی، رعایت نکات زیر توصیه میشود:
۱. تنوع ابزار: از چندین روش مختلف برای دور زدن محدودیتها استفاده کنید تا وابستگی به یک روش کاهش یابد.
۲. پشتیبانگیری: اطلاعات مهم را در زمانهای دسترسی کامل ذخیره نمایید تا در دورههای محدودیت دسترسی داشته باشید.
۳. گزارشدهی: با مشارکت در گزارش وضعیت دسترسی در مناطق مختلف، به ایجاد تصویر دقیقتری از وضعیت سراسری کمک کنید.
۴. مدیریت مصرف: در شرایط محدودیت سرعت، مصرف داده را بهینهسازی کرده و از پهنای باند بهصورت کارآمد استفاده نمایید.
نتیجهگیری
بازگشت اینترنت بینالملل به ایران، اگرچه رویدادی مثبت پس از دورۀ طولانی قطعی است، اما نشانههای متعددی حاکی از تغییر ساختار کنترل دسترسی به فضای مجازی دارد. کیفیت، ثبات و فراگیری این اتصال در روزهای آینده نشان خواهد داد که آیا با بازگشت به وضعیت عادی مواجهیم یا استقرار سیستم جدیدی از مدیریت و کنترل اطلاعات. ثبات این اتصال، تعادل بین نیازهای ارتباطی جامعه و ملاحظات امنیتی حاکمیت، و تأثیر آن بر زندگی روزمره و فعالیت اقتصادی شهروندان، موضوعاتی هستند که در هفتههای آینده پاسخ روشنتری خواهند یافت.
