قطع گسترده اینترنت بینالملل در ایران که بیش از یک هفته ادامه یافته، نه تنها زندگی روزمره شهروندان، بلکه زیستبوم دیجیتال و فناوری کشور را با چالشهای جدی مواجه ساخته است. در این میان، یکی از ابزارهایی که در سالهای اخیر به بخش جداییناپذیر کار و زندگی بسیاری از ایرانیان تبدیل شده، هوش مصنوعی و به ویژه مدلهای زبانی بزرگ است. کاربرانی که به خدمات پلتفرمهایی مانند ChatGPT، Gemini و Claude عادت کرده بودند، ناگهان خود را در فضایی یافتند که دسترسی به این ابزارها یا کاملاً قطع شده یا به شدت محدود گشته است. این وضعیت اضطراری، اگرچه مشکلات متعددی ایجاد کرده، اما فرصتی نیز فراهم آورده تا هوش مصنوعیهای ساخت ایران که معمولاً در سایه غولهای خارجی کمتر دیده میشدند، مورد توجه و آزمایش قرار گیرند. نگارنده این مطلب که سالها در حوزه فناوری قلم زده، با اکراه ولی از روی ضرورت، تصمیم گرفته تجربیات خود از مواجهه با این شرایط و آزمودن پلتفرمهای ایرانی موجود را به اشتراک بگذارد. هدف این نیست که راهحلی ایدهآل ارائه دهد، بلکه صادقانه نقاط قوت و ضعف هرکدام را بازگو کند تا کاربران بدانند در این وضعیت خاص با چه امکاناتی میتوانند روبهرو شوند. نکته مهمی که باید از ابتدا در نظر داشت این است که بسیاری از پلتفرمهای هوش مصنوعی ایرانی، برخلاف تصور عمومی، کاملاً بومی و مستقل نیستند. اغلب آنها از APIها و مدلهای خارجی استفاده میکنند و نقش یک واسطه یا رابط فارسی را بازی میکنند. این وابستگی در شرایط قطع اینترنت بینالملل، خود را به وضوح نشان میدهد و کیفیت و حتی امکان سرویسدهی را تحت تأثیر قرار میدهد.
هوش مصنوعی گپجیپیتی (GapGPT)
گپجیپیتی یکی از قدیمیترین و شناختهشدهترین پلتفرمهای ایرانی در این حوزه است که بسیاری از کاربران از اوایل راهاندازی آن را تجربه کردهاند. در شرایط عادی، این سرویس امکانات متنوعی از جمله دسترسی به مدلهای پیشرفته، تولید تصویر، تحلیل فایل و گفتگوی صوتی ارائه میداد. اما در شرایط قطعی اینترنت، وضعیت به کلی تغییر کرده است.هنگامی که کاربر تلاش میکند از گپجیپیتی استفاده کند، با پیامی مواجه میشود که اعلام میکند: «با توجه به قطعی اینترنت بینالملل کشور، تا زمان رفع مشکل، گپ جیپیتی از ورژنهای سبکی از مدلهای هوش مصنوعی استفاده میکند که ممکن است دچار کندی و کمبود دقت باشند.» اما مشکل اصلی اینجاست که حتی این نسخه سبک نیز به طور رایگان در دسترس نیست. وقتی کاربر سؤالی میپرسد، پاسخ میآید: «متاسفانه به علت اختلالات اینترنت… موقتا گپ جیپیتی به صورت محدود و ضعیفتر تنها برای کاربرهای دارای بسته پلاس و پرو فعال است.» قیمتهای این بستهها قابل توجه است: بسته پلاس ماهانه ۴۰۰ هزار تومان، بسته پرو ماهانه ۱,۱۷۰ هزار تومان (یک میلیون و صد و هفتاد هزار تومان)، و بستههای سازمانی که تا ۱۰ میلیون تومان برای ماهانه میرسند. این قیمتها در شرایطی که کیفیت خدمات به شدت کاهش یافته، توجیهپذیر به نظر نمیرسد.
هوش مصنوعی ویرا
ویرا یکی دیگر از پلتفرمهای نسبتاً شناختهشده ایرانی است که در شرایط قطع اینترنت همچنان فعال باقی مانده است. ورود به این سرویس ساده است و با شماره تلفن و کد یکبارممکن انجام میشود. پس از ورود، کاربر با دو گزینه اصلی مواجه میشود: مدل GPT 4o mini که برای سؤالهای متنوع مناسب است و مدل Vira که برای سؤالهای ساده روزمره طراحی شده است. متأسفانه آزمایشها نشان داد که اطلاعات ویرا بهروز نیست. وقتی از آن پرسیده شد «سرمربی کنونی فوتبال ایران کیست؟» پاسخ داد: «متأسفانه من به اطلاعات بهروزشده دسترسی ندارم.» تنها زمانی که سؤال دقیقتر شد و پرسیده شد «آخرین سرمربی فوتبال ایران کیست؟» پاسخ صحیح را ارائه داد. مشکل جدیتر اما زمانی آشکار شد که از ویرا در مورد «آخرین رئیسجمهور ایران» سؤال شد. این پلتفرم نام ابراهیم رئیسی را ارائه داد و حتی وقتی صراحتاً پرسیده شد در سال ۱۴۰۴ چه اتفاقی افتاد، ادعا کرد که ایشان برای بار دوم به عنوان رئیسجمهور انتخاب شدهاند. این نشان از هذیانگویی مدل دارد که میتواند برای کاربران گمراهکننده باشد. با وجود این مشکلات، ویرا خدمات متنوعی از جمله چت بات، تبدیل متن به تصویر، ویرایش تصویر، تبدیل صوت به متن و متن به صوت را ارائه میدهد که در شرایط عادی میتوانند مفید باشند. در شرایط فعلی، این پلتفرم بیشتر برای سؤالهای عمومی و غیرحساس قابل استفاده است.
هوش مصنوعی زیگپ
زیگپ پلتفرم دیگری است که سعی کرده عملکردی مشابه رقبای خارجی داشته باشد. این ابزار با اتصال به موتورهای پیشرفتهای مانند ChatGPT و DALL-E طراحی شده و امکاناتی مانند گفتگوی صوتی، تولید محتوا، ترجمه و تبدیل متن به تصویر ارائه میدهد. برجستهترین قابلیت زیگپ، گفتگوی صوتی آن به زبان فارسی است که کاربرپسند طراحی شده است. در شرایط فعلی، زیگپ از نظر فنی فعال است و خدمات خود را ارائه میدهد، اما مانند بسیاری از رقبا، اطلاعات آن بهروز نیست. آزمایشها نشان داد که دادههای این پلتفرم قدیمی هستند و برای سؤالهای مربوط به رویدادهای اخیر پاسخ مناسبی ندارد. با این حال، زیگپ امکانات گستردهای دارد که برخی از آنها حتی در شرایط قطع اینترنت بینالملل کار میکنند: جستجوی محصولات، پخش موسیقی، ریمیکس موسیقی، معرفی پادکست، مسیریابی، اطلاع از قیمت ارز و وضعیت آبوهوا. این تنوع خدماتی، زیگپ را به گزینهای جذاب تبدیل میکند، به شرطی که کاربر نیاز به اطلاعات کاملاً بهروز نداشته باشد.
هوش مصنوعی روبو
روبو پلتفرم دیگری است که مدعی ارائه خدمات هوش مصنوعی به زبان فارسی است. این سرویس قابلیتهایی مانند گفتگو با شخصیتهای متنوع (معلم، روانشناس، برنامهنویس)، تولید مقاله، و حتی سرگرمیهایی مانند حدس شخصیت را ارائه میدهد. توسعهدهندگان روبو بر امنیت دادهها و رمزنگاری کامل اطلاعات کاربران تأکید دارند. اما در شرایط فعلی، روبو نیز مشکلات مشابهی دارد. وقتی کاربر تلاش میکند از آن استفاده کند، یا با کندی شدید مواجه میشود یا مستقیماً به خرید اشتراک دعوت میشود. در واقع، مانند گپجیپیتی، خدمات رایگان این پلتفرم در عمل غیرقابل دسترس شده و کاربران برای استفاده حتی از امکانات پایه باید هزینه پرداخت کنند.
هوش مصنوعی هوشنگ
در بین تمامی پلتفرمهای آزمایششده، هوشنگ به عنوان برجستهترین و کاربردیترین گزینه در شرایط فعلی ظاهر شد. این پلتفرم که توسط شرکت هوشنگ سیستم توسعه یافته، نشان داد که طراحی و توسعه نسبتاً کاملی داشته و صرفاً یک رابط ساده برای مدلهای خارجی نیست. اولین نشانه برتری هوشنگ زمانی آشکار شد که در پاسخ به سؤال ساده اما حیاتی «رئیس جمهور فعلی ایران کیست؟» پاسخ دقیق و صحیحی ارائه داد. این در حالی بود که تقریباً تمام رقبای ایرانی یا پاسخ اشتباه میدادند یا اعلام میکردند که اطلاعات بهروزی ندارند. قابلیت دیگر هوشنگ که در این شرایط خاص بسیار ارزشمند است، امکان جستجوی اینترنتی است. به عنوان مثال، وقتی از آن در مورد «خواص زیره» سؤال شد، ابتدا با پرسش «آیا منظورتان زیره است؟» سوءتفاهم احتمالی را برطرف کرد و سپس با انجام جستجو، پاسخ مفصلی را به صورت دستهبندیشده ارائه داد. این نشان میدهد که هوشنگ تنها به دادههای از پیش آموزشدیده بسنده نمیکند و میکوشد اطلاعات تازهتری را در اختیار کاربر بگذارد. هوشنگ امکانات متنوعی از جمله تولید تصویر، تبدیل متن به صوت، و حتی قابلیتهای پیشرفتهتری مانند تولید ویدیو از متن و تحلیل تصاویر را در نسخه پیشرفته خود ارائه میدهد. البته در شرایط قطعی اینترنت، برخی از این امکانات مانند تولید ویدیو به درستی کار نمیکنند. این پلتفرم هم نسخه رایگان و هم نسخه پولی دارد. نسخه پیشرفته آن ماهانه ۵۰۰ هزار تومان و برای سه ماه ۱ میلیون و ۳۵۰ هزار تومان هزینه دارد که در مقایسه با برخی رقبا قیمت معقولتری محسوب میشود.
نکات مهم در خصوص استفاده از پلتفرم های ایرانی هنگام قطع شدن اینترنت بین الملل
وضعیت فعلی هوش مصنوعیهای ایرانی در شرایط قطع اینترنت بینالملل، تصویر پیچیدهای ارائه میدهد که هم نشاندهنده ضعفها و هم نشاندهنده ظرفیتهای این حوزه است. از یک سو، وابستگی گسترده به APIها و مدلهای خارجی، بسیاری از پلتفرمها را در چنین شرایطی عملاً فلج کرده است. از سوی دیگر، پلتفرمهایی مانند هوشنگ نشان دادهاند که با توسعه داخلی و طراحی مناسب میتوان تا حدی بر این محدودیتها غلبه کرد.
چند نکته کلیدی در این خصوص:
اولاً، مسئله بهروزبودن اطلاعات در هوش مصنوعیهای ایرانی یک چالش اساسی است. حتی پلتفرمهایی که از نظر فنی فعال هستند، اغلب از دادههای قدیمی استفاده میکنند که میتواند منجر به ارائه اطلاعات نادرست یا گمراهکننده شود. این مسئله به ویژه در موضوعات حساس سیاسی، اجتماعی یا پزشکی نگرانکننده است.
ثانیاً، مدل کسبوکار بسیاری از این پلتفرمها در شرایط بحران زیر سؤال رفته است. وقتی خدمات رایگان به طور کامل متوقف میشوند و کاربران حتی برای دسترسی به نسخههای ضعیفشده مجبور به پرداخت هزینههای سنگین هستند، اعتماد عمومی آسیب میبیند. این رویکرد کوتاهمدت میتواند در بلندمدت به اعتبار کل زیستبوم هوش مصنوعی ایران لطمه بزند.
ثالثاً، تفاوت کیفی قابل توجهی بین پلتفرمهای مختلف وجود دارد. در حالی که برخی صرفاً رابطی فارسی برای خدمات خارجی هستند، پلتفرمهایی مانند هوشنگ سرمایهگذاری بیشتری بر توسعه داخلی و بومیسازی انجام دادهاند. این تفاوت در شرایط بحران به وضوح آشکار میشود.
در نهایت، تجربه قطع اینترنت بینالملل بار دیگر اهمیت توسعه فناوریهای بومی و کاهش وابستگی به زیرساختهای خارجی را نشان میدهد. هوش مصنوعی به عنوان یکی از حوزههای استراتژیک فناوری، نیازمند سرمایهگذاری جدیتر، توسعه مدلهای کاملاً داخلی و ایجاد زیرساختهای مقاوم در برابر اختلالات است.
جمع بندی
برای کاربران عادی که در این شرایط به هوش مصنوعی نیاز دارند، توصیه میشود ابتدا هوشنگ را امتحان کنند، چرا که نسبت به رقبا اطلاعات بهروزتری دارد و عملکرد بهتری نشان داده است. برای سؤالهای عمومی و غیرحساس، ویرا و زیگپ گزینههای قابل قبولی هستند. اما باید همواره نسبت به صحت اطلاعات ارائهشده محتاط بود و پاسخها را با منابع دیگر تأیید کرد. این دوره سخت اگرچه چالشهای زیادی ایجاد کرده، اما فرصتی است برای بازنگری در استراتژیهای توسعه فناوری در ایران و حرکت به سمت ساخت محصولاتی که در شرایط مختلف قابل اتکا باشند. آینده هوش مصنوعی ایرانی به این بستگی دارد که درسهای این دوره چگونه آموخته و در عمل به کار گرفته شوند.
